การเข้าถึงการศึกษา....ของเด็กเร่ร่อนบนท้องถนน

นางสาวทองพูล  บัวศรี

ผู้จัดการโครงการครูข้างถนน  มูลนิธิสร้างสรรค์เด็ก

          1.ครูข้างถนนที่ลงไปพบกลุ่มเป้าหมายบนท้องถนน  ต้องมีการจำแนกแนวทางช่วยเหลือเพราะมีกฎหมายที่หลายฉบับที่เข้าเกี่ยวข้อง เช่น

          -พบผู้สูงอายุอยู่ที่บนถนน กฎหมายที่เกี่ยวข้อง คือพระราชบัญญัติผู้สูงอายุแห่งชาติ   พระราชบัญญัติควบคุมการขอทาน พ.ศ. 2559,พระราชบัญญัติคนไร้ที่พึ่ง  แล้วดูว่าผู้สูงอายุรายนั้นมีคนดูแล  หรือต้องดูแลคนอื่นไหม  มีปัญหาอะไรที่ซับซ้อน

          -พบผู้พิการอยู่บนถนน  ตอนนี้มีพระราชบัญญัติควบคุมการขอทาน พ.ศ.2559  จัดให้อยู่ในกลุ่มผู้แสดงความสามารถทั้งหมด  ซึ่งต้องไปขึ้นทะเบียน มีบัตรผู้แสดงความสามารถ มีรายละเอียดในการกระบวนการพัฒนา และเป็นผู้แสดงความสามารถ หลายประเภทด้วยกัน

          2.กลุ่มเป้าหมายที่ครูให้ความสำคัญเป็นอย่างมาก เพราะเขาเหล่านั้นคือทรัพย์กรของประเทศ คือกลุ่มเด็กเร่ร่อนบนท้องถนน  ซึ่งครูเองก็ยังแบ่งกลุ่มเป้าหมายออกเป็น 3 กลุ่มเป็นหลัก คือ

-กลุ่มเด็กเร่ร่อนบนท้องถนน เด็กเร่ร่อนไทยถาวร

-กลุ่มเด็กเร่ร่อนบนท้องถนน เด็กเร่ร่อนไทยชั่วคราว

-กลุ่มเด็กเร่ร่อนบนท้องถนน เด็กเร่ร่อนต่างด้าว

ในแต่ละกลุ่มเป้าหมาย มีรายละเอียดที่ได้มาจากการทำงานภาคสนามแล้วแยกแยะออกมา เพื่อเป็นแนวปฏิบัติ และหาแนวทางช่วยเหลือที่แตกต่างกันด้วย การปฏิบัติเพราะมีตัวกฎหมายเข้ามาเกี่ยวข้องโดยตรง

2.1 กลุ่มเด็กเร่ร่อนบนท้องถนน เด็กเร่ร่อนไทยถาวร

การทำงานกับเด็กที่อาศัยอยู่ตามท้องถนนเพื่อใช้ชีวิต และ/หรือทำงาน ไม่ว่าจะอยู่
ตามลำพัง อยู่กับเพื่อนหรืออยู่กับครอบครัว หรืออยู่อาศัยหรือทำงานบนท้องถนนเป็นช่วง ๆ
ไม่ได้อาศัยอยู่เป็นประจำ

กลุ่มเด็กเร่ร่อนบนท้องถนน ช่วงอายุ 12-17 ปี อาศัยอยู่ใต้ทางด่วน และเด็กและเยาวชน
ก็ย้ายตัวเด็กเองไปตามพื้นที่ที่หากินง่าย เช่น บางครั้งก็ไปสาทร บางครั้งก็ไปเพชรบุรีตัดใหม่ 37
โดยการรับจ้างทั่วไป เช่น การเข็นรถสามล้อตั้งสินค้า บางคนก็เก็บขยะขาย เด็กเร่ร่อนบนท้องถนน
มีจำนวน 21 คน ที่ยังเร่ร่อนอยู่ ช่วยให้มีบัตรประชาชนกลับ คือ ชุมชน ยุติการเร่ร่อน มีงานทำ
ได้เพียง 1 คน

กลุ่มครอบครัวเร่ร่อนบนท้องถนน มีจำนวน 7 ครอบครัว สิ่งที่ดำเนินการมีการพูดคุยให้เห็นความสำคัญของเด็กเร่ร่อนที่ต้องมีที่พักอาศัยปลอดภัยเพราะเด็กผู้หญิงเริ่มมีการวางแผนชีวิตบ้าง
เป็นครั้งคราว อีกสิ่ง คือ การพยุงให้ครอบครัวดำเนินชีวิต และให้ลูกสาวไปเรียนหนังสือทุกวัน
ที่โรงเรียนวัดมักกะสัน เด็กยังไปเรียนอย่างสม่ำเสมอ แต่เด็กและเยาวชนครอบครัวเร่ร่อนกลุ่มนี้
มีบางครั้งที่ยังใช้ชีวิตขอเงินที่ซอยนานา ซึ่งเด็กและเยาวชนเสี่ยงต่อการก่ออาชญากรรม ติดยาเสพติด หรือเป็นผู้จำหน่ายยา การเข้าสู่กระบวนการรับจ้างติดคุก มีบางกรณีศึกษาที่เข้าสู่การขายบริการ
ทางเพศ และมีการสลับคู่ในการดำเนินชีวิตที่เปลี่ยนกันไปเรื่อย ๆ

2.2  กลุ่มเด็กเร่ร่อนบนท้องถนน เด็กเร่ร่อนไทยชั่วคราว

เด็กที่มีความสัมพันธ์กับพื้นที่สาธารณะหรือเด็กที่อยู่บนถนนเป็นที่ทำมาหากิน
และมีความสำคัญในชีวิตประจำวัน และอัตลักษณ์ รวมถึงครอบครัวเร่ร่อน

เด็กเร่ร่อนบนท้องถนนชั่วคราว งานที่ได้ดำเนินการในขณะนี้มีอยู่ จำนวน 105 คน เด็กและครอบครัวออกจากบ้านเช่าที่อยู่ในชุมชนโค้งรถไฟยมราช ชุมชนเพชรบุรีตัดใหม่ ซอย 5 และซอย 7 ชุมชนบ่อนไก่ ชุมชนพระประแดง ชุมชนคลองตัน เป็นต้น โดยออกมาทำมาหากิน เช่น การขายพวงมาลัย ขายดอกจำปี ขายสินค้า ตามสี่แยกต่าง ๆ และมีเด็กอีกกลุ่มที่ออกมาขอเงินที่ซอยนานา ซอย 5, 7, 9, 11 ถนนสุขุมวิท โดยเด็กเหล่านี้มาจากชุมชน จำนวน 5-7 ชุมชน ที่อยู่ในเขตกรุงเทพมหานคร และสมุทรปราการ เป็นกลุ่มเด็กที่ได้เรียนหนังสือ ตั้งแต่ชั้นอนุบาลจนถึงมัธยมศึกษามีทั้งโรงเรียน
ที่สังกัดกรุงเทพมหานครและสำนักคณะกรรมการขั้นพื้นฐาน และมีเด็กบางคนที่ต้องออกจากโรงเรียนกลางคัน เพราะครอบครัวของเด็กรับผิดชอบไม่ไหวเรื่องค่าใช้จ่ายให้เด็กไปโรงเรียน สิ่งที่ทางโครงการครูข้างถนน มูลนิธิสร้างสรรค์เด็ก ได้ดำเนินการ คือ

(1) การลงพื้นที่ด้วยวิธีการแบบงานโครงการครูข้างถนน เดินเท้าเปล่าลงไปพื้นที่ โดยเน้น
การสร้างความไว้วางใจ เมื่อมีความจริงใจต่อกัน ไว้เนื้อเชื่อใจ ครอบครัว และตัวเด็กจะบอก
ความต้องการ สิ่งใดที่เกี่ยวกับเรื่องอุปกรณ์การเรียนที่เด็กต้องการ เช่น รองเท้า กระเป๋า ถุงเท้า
ชุดเนตรนารี ชุดลูกเสือ บางอย่างที่จัดหาให้ได้จะช่วยทันที

(2) ต้องลงเยี่ยมบ้านที่ชุมชน จำนวนทั้งสิ้น 27 ครอบครัว เพื่อประคองบางครอบครัว
ให้อยู่รอดปลอดภัยพร้อมทั้งเด็กต้องได้เรียน เช่น ข้าวสาร อาหารแห้ง มาม่า ขนม เป็นต้น จำนวนกว่า 3 ครอบครัว เพื่อให้เด็กได้มีกินในแต่ละช่วงเวลา

(3) การทำประวัติเด็กเป็นรายครอบครัวแล้วลงรายละเอียดเด็กแต่ละคนที่ออกไปขอทาน
ที่ซอยนานา ประวัติการศึกษาของเด็ก ประวัติด้านสุขภาพ รวมถึงเอกสารแสดงตนเองเด็กแต่ละคน และการทำงานผ่านแม่เด็กที่มีอิทธิพลเป็นอย่างมากกับการขอทานของเด็กในช่วงกลางคืน

(4) ในขณะนี้มี 1 ครอบครัว ที่แม่ของเด็กล้มกลายเป็นผู้ป่วยติดเตียง เด็กและเยาวชนทั้ง
4 คน ต้องออกมาขายพวงมาลัยขายดอกจำปีเพื่อเอาเงินไปดูแลแม่ แต่เด็กและเยาวชน 3 คน ติดกาว ที่ต้องร่วมกับองค์กรที่เคยดูแลเด็กมาก่อนในการนำเด็กไปบำบัดกาว

สองคนในจำนวนที่ดูแลต้องมีการพูดคุยเพราะเด็กต้องขายดอกจำปี โดยมีการกำหนดมาจากยายและแม่ คนแรกเป็นเด็กผู้หญิงที่เรียนในระดับประถมศึกษาปีที่ 4 ขายพวงมาลัยวันละ 60 พวง
ถึงจะได้เงินเป็นค่าอาหารในการดูแลครอบครัว อีกครอบครัว 1 แม่ป่วยเป็นเบาหวานถูกตัดขา
ลูกชายต้องช่วยครอบครัวในการขายพวงมาลัยเพื่อมีเงินค่าใช้จ่ายสำหรับการเปิดเทอม เด็กทั้งสองคน
ต้องได้รับการดูแลและเฝ้ามองพยุงให้ได้เรียนในภาคการเรียนที่ 2

2.3 กลุ่มเด็กเร่ร่อนบนท้องถนน เด็กเร่ร่อนต่างด้าว

เด็กที่ใช้เวลาจำนวนมากบนถนนหรือตลาด สวนสาธารณะ สี่แยก และสถานีรถประจำทาง สถานีรถไฟ บ้านร้าง ตึกร้าง และใช้ถนนเป็นที่ทำมาหากิน และเคลื่อนย้ายมาจากประเทศต้นทาง ได้แก่ กลุ่มเด็กเร่ร่อนต่างด้าว

กลุ่มแม่และเด็กเร่ร่อนต่างด้าวที่ใช้ชีวิตบนถนนมากกว่าอยู่ที่บ้านเช่า หรือประเทศต้นทางของแม่และเด็กเร่ร่อนบนท้องถนน สำหรับกลุ่มนี้ทำงานกันมานานตั้งแต่ ปี 2555 ซึ่งมีการ
เริ่มเก็บข้อมูลว่าเด็กกลุ่มนี้เป็นใคร มาจากไหน ทำไมต้องช่วยเหลือ เรื่องการทำความเข้าใจ
เรื่องใหญ่มาก เพราะเกี่ยวข้องกับการเข้าประเทศที่ผิดกฎหมายไทย

ข้อหาที่ครูได้รับจากการทำงานช่วยเหลือกับกลุ่มแม่และเด็กเร่ร่อนบนท้องถนนต่างด้าว คือ “ป้ามหาภัย” เพราะเริ่มแรกไม่มีใครรู้จักในการทำงานช่วยเหลือเด็กเร่ร่อนบนท้องถนน

(1) เด็กเร่ร่อนต่างด้าวบนท้องถนนที่ออกมาขอทาน ในระยะเวลาตั้งแต่ ปี 2555 จนถึงตุลาคม 2562 ที่นำเข้าเรียนในโรงเรียนต่าง ๆ จำนวน 210 คน แต่มีเด็กที่ออกจากการเรียนกลางคัน
บางครอบครัวก็กลับประเทศของตนเอง แต่ปัจจุบันมีเด็กทั้งสิ้นจำนวน 83 คน ที่เรียนอยู่และเด็กต่างด้าวบนท้องถนน เมื่อเข้าเรียนได้อักษร “G” ตามสิทธิของเด็กแต่ละคน โดยทางโครงการครูข้างถนน
จ่ายค่าใช้จ่ายที่โรงเรียนก่อนเปิดภาคการศึกษา ทางโครงการการศึกษาเด็กชุมชนเปรมฤทัย
ทำกิจกรรมเสริมทักษะพิเศษในช่วงวันเสาร์-อาทิตย์ และการเฝ้าระวังให้เด็กได้ไปโรงเรียนทุกวัน

(2) แต่ยังมีครอบครัวของเด็กอีก 7 ครอบครัว จำนวน 11-16 คน ที่ยังออกมาเร่ร่อนขอทานบนท้องถนนอยู่ ถูกจับในกรณีต่าง ๆ มากมาย และที่สำคัญแต่ละเรื่องที่ถูกจับเจ้าหน้าที่ที่เกี่ยวข้อง
ไม่เคยใช้การคำนึงถึงประโยชน์สูงสุดของเด็ก ทางครูจึงต้องติดตามเพราะมีบางกรณีศึกษา
ที่เด็กถูกทิ้งไว้ที่บ้านเช่า/หรือในชุมชน

(3) มีจำนวน 9 ครอบครัว ที่เป็นเด็กเร่ร่อนต่างด้าวที่พ่อ/แม่ป่วยเป็นวัณโรค ปัจจุบันได้รักษาที่หายขาดจำนวน 4 ครอบครัว แต่อีก 5 ครอบครัวยังไม่ได้ดำเนินการเพราะขาดซึ่งงบประมาณ
ในการพาไปรักษา

(4) เด็กที่เกิดขึ้นมาใหม่ที่เกิดในโรงพยาบาล เด็กต้องได้ใบเกิดจากการทำงานเพิ่งดำเนินการได้ประมาณเพียง 19 กรณีศึกษาเท่านั้น แต่ยังพบอีกจำนวนกว่า 130 คน ที่เด็กยังไม่ได้ใบเกิดจากโรงพยาบาลและเทศบาล/อำเภอในเขตสมุทรปราการ เป็นต้น

โรงเรียนที่สังกัดเขตพื้นที่จังหวัดสมุทรปราการ  ได้แก่ โรงเรียนวัดมหาวงษ์  โรงเรียนเตรียมอุดมสมุทรปราการ  โรงเรียนโยธินประดิษฐ์   โรงเรียนวัดด่านสำโรง  โรงเรียนมัธยมวัดด่าน  เป็นต้น

สำหรับในปี 2562  เน้นให้เด็กเข้าถึงการศึกษา กว่า จำนวน 197  คน  ซึ่งก็มีเด็กเร่ร่อนบนท้องถนน ที่ต้องออกกลางคันจำนวนหนึ่ง  ซึ่งมาจากหลายสาเหตุด้วยกัน

การเข้าถึงการศึกษา ของเด็กเร่ร่อนบนท้องถนน ทั้งเด็กไทยและเด็กต่างด้าว เขาเหล่านั้นคือ สิทธิขั้นพื้นฐานที่ควรจะได้